Ciche wycofywanie się z relacji. Znak, że coś się kończy?

Wycofywanie się z relacji – kiedy to naprawdę znak końca?

Najkrócej: pojedynczy chłodniejszy tydzień nie przesądza o niczym. Niepokój powinien wzbudzić dopiero powtarzalny wzorzec, w którym maleje kontakt, znika ciekawość drugiej osoby, a próby rozmowy nie prowadzą do żadnej naprawy.

Czasem człowiek odsuwa się, bo jest przemęczony, przeżywa kryzys zawodowy, kłopoty rodzinne albo potrzebuje uspokoić emocje po konflikcie. Problem zaczyna się wtedy, gdy chwilowa przerwa zmienia się w sposób funkcjonowania związku. Partner nie tylko potrzebuje ciszy po trudnej rozmowie, ale przestaje wracać do tematu, nie inicjuje bliskości i zachowuje się tak, jakby wspólna relacja była czymś dodatkowym, a nie ważną częścią życia.

Chwilowy dystans a trwałe emocjonalne odsunięcie

Potrzeba przestrzeni ma zwykle początek, powód i koniec. Osoba może powiedzieć: „Jestem przeciążony, potrzebuję wieczoru dla siebie, wróćmy do rozmowy jutro”. Nawet jeśli brzmi to chłodno, pojawia się ważny element: zapowiedź powrotu do kontaktu.

Trwałe wycofywanie się z relacji wygląda inaczej. Nie ma ustalonego czasu powrotu, konkretnego wyjaśnienia ani próby odbudowy kontaktu. Kolejne rozmowy są odkładane, wspólne aktywności znikają, a bliskość staje się jednostronnym obowiązkiem. Jedna osoba nadal podtrzymuje więź, druga przede wszystkim reaguje albo unika.

W praktyce warto obserwować nie sam dystans, lecz to, co dzieje się po nim. Czy partner wraca? Czy umie nazwać swój stan? A czy nadal interesuje go twoje samopoczucie? Czy bierze odpowiedzialność za wpływ swojego zachowania na związek? To są znacznie lepsze wskaźniki niż liczba wiadomości wysłanych danego dnia.

Siedem sygnałów, że wycofywanie się z relacji nie jest przypadkowe

Na poważniejszy kryzys może wskazywać kilka zachowań występujących jednocześnie:

• kontakt ogranicza się do spraw organizacyjnych;
• partner przestaje dzielić się tym, co przeżywa;
• znika inicjowanie spotkań, dotyku, seksu albo wspólnych planów;
• rozmowy o relacji są zbywane, odwracane w żart lub odkładane bez terminu;
• druga osoba wydaje się obojętna zarówno na konflikt, jak i na próbę pogodzenia;
• zaczynasz dowiadywać się o ważnych sprawach później niż inni;
• większość wysiłku potrzebnego do utrzymania kontaktu spada na ciebie.

Jeden z tych sygnałów nie musi oznaczać końca. Gdy jednak przez kilka tygodni widzisz większość z nich, a twoje spokojne próby rozmowy nie zmieniają sytuacji, nie jest to już tylko „gorszy czas”. To realne oddalanie się w związku.

Co na ten temat mówi John Gottman?

John Gottman określa całkowite zamykanie się podczas konfliktu mianem stonewallingu, czyli stawiania emocjonalnego muru. Gottman Institute podkreśla, że takie zachowanie często wynika z przeciążenia emocjonalnego i fizjologicznego, a nie z chłodnej kalkulacji. Osoba może być tak zalana napięciem, że przestaje słuchać, odpowiadać i logicznie przetwarzać rozmowę.

To ważne, bo nie każde milczenie jest karą. Jednocześnie Gottman zalicza utrwalone odcinanie się od kontaktu do destrukcyjnych wzorców komunikacji. Różnicę robi to, czy osoba potrafi przerwać rozmowę w uczciwy sposób, uspokoić się i wrócić, czy wykorzystuje ciszę do unikania odpowiedzialności. Wycofywanie się z relacji staje się szczególnie groźne wtedy, gdy przerwy nie służą regulacji emocji, lecz zastępują rozmowę.

Jak odróżnić potrzebę przestrzeni od emocjonalnego wycofania?

Najprostszy test brzmi: czy dystans pomaga wrócić do więzi, czy pozwala coraz dłużej jej unikać? Zdrowa przestrzeń ma służyć odzyskaniu równowagi. Emocjonalne wycofanie sprawia, że relacja staje się coraz bardziej pusta.

Tabela: przestrzeń, kryzys czy ciche kończenie związku?

Co obserwujesz	Zdrowa potrzeba przestrzeni	Kryzys do przepracowania	Możliwe ciche kończenie relacji
Komunikacja	Osoba wyjaśnia, czego potrzebuje	Rozmowy są trudne, ale nadal się odbywają	Rozmowy są stale unikane
Czas trwania	Godziny lub kilka dni	Kilka tygodni z wahaniami	Długi, narastający proces
Powrót do kontaktu	Jest konkretny termin lub inicjatywa	Powrót bywa nieporadny, ale następuje	Nie ma realnego powrotu
Wspólne plany	Nadal istnieją	Są ograniczone przez kryzys	Znikają lub dotyczą tylko logistyki
Bliskość	Może chwilowo spaść	Jest napięta, lecz obie strony zauważają problem	Jedna osoba przestaje być zainteresowana naprawą
Odpowiedzialność	„Potrzebuję chwili, ale wrócę”	„Nie wiem, co robić, spróbujmy porozmawiać”	„Przesadzasz”, „Nie mam o czym mówić”

Tabela nie zastąpi rozmowy, ale pomaga zobaczyć wzorzec bez interpretowania każdego chłodnego gestu jako zapowiedzi rozstania. Wycofywanie się z relacji ocenia się po ciągu zachowań, nie po jednym wieczorze ciszy.

Czy partner wraca po przerwie?

To jeden z najmocniejszych wskaźników. Gottman Institute zaleca, aby po silnym pobudzeniu zrobić przynajmniej około 20 minut przerwy i wrócić do rozmowy po uspokojeniu. Przerwa powinna być zakomunikowana, mieć granice czasowe i nie zmieniać się w wielodniową ciszę.

Zdrowy komunikat może brzmieć:

„Teraz nie potrafię rozmawiać spokojnie. Potrzebuję pół godziny, ale o 20:00 wróćmy do tego”.

Niezdrowy wzorzec wygląda tak:

„Daj mi spokój”, po czym temat nie wraca przez kilka dni, a każda kolejna próba kończy się takim samym odcięciem.

W pierwszej sytuacji dystans chroni relację przed eskalacją. W drugiej wycofywanie się z relacji staje się narzędziem unikania.

Czy nadal istnieje emocjonalna wzajemność?

Nie chodzi o to, żeby partner codziennie prowadził długie rozmowy o uczuciach. Wzajemność widać także w małych rzeczach: pyta, jak minął dzień, pamięta o ważnym spotkaniu, zauważa zmianę nastroju, reaguje na twoją próbę kontaktu.

Esther Perel zwraca uwagę, że każda relacja przechodzi przez cykle połączenia, rozłączenia i ponownego połączenia. Sam moment oddalenia nie musi oznaczać końca. Kluczowe jest to, czy para potrafi wykonać ruch naprawczy: wrócić do rozmowy, zrobić mały gest troski, uznać zranienie i ponownie zwrócić się ku sobie.

Jeżeli po konflikcie nadal pojawiają się drobne gesty zainteresowania, jest na czym pracować. Jeżeli nie ma ani rozmowy, ani gestów, ani ciekawości, emocjonalny dystans może być znacznie głębszy.

Prosty test decyzyjny

Odpowiedz sobie „tak” albo „nie”:

1. Czy partner sam inicjuje kontakt przynajmniej czasami?
2. Czy po trudnej rozmowie wraca do tematu?
3. Czy umie powiedzieć, czego potrzebuje?
4. Czy bierze pod uwagę twoje uczucia, nawet jeśli się z nimi nie zgadza?
5. Czy nadal tworzy z tobą plany wykraczające poza najbliższy dzień?
6. Czy widzisz choć drobne próby naprawy?
7. Czy zachowanie partnera jest spójne z deklaracją, że chce być w tej relacji?

Pięć–siedem odpowiedzi „tak” sugeruje raczej kryzys lub potrzebę przestrzeni niż cichy koniec. Trzy–cztery odpowiedzi pokazują poważne osłabienie więzi. Zero–dwie odpowiedzi, zwłaszcza utrzymujące się przez dłuższy czas, mogą wskazywać, że wycofywanie się z relacji stało się faktycznym sposobem opuszczania związku bez jasnej deklaracji.

To nie jest diagnoza ani matematyczny wyrok. Test ma pomóc uporządkować obserwacje, a nie zastąpić rozmowę i własną ocenę bezpieczeństwa emocjonalnego.

Dlaczego partner się wycofuje i co może się za tym kryć?

Wycofywanie się z relacji może mieć bardzo różne źródła. Czasem oznacza utratę zaangażowania, ale równie często jest reakcją obronną: człowiek boi się konfliktu, wstydu, odrzucenia albo poczucia, że cokolwiek powie, pogorszy sytuację.

Przeciążenie i lęk przed konfliktem

Niektórzy ludzie odsuwają się, gdy napięcie przekracza ich zdolność radzenia sobie. Z zewnątrz wyglądają na obojętnych, lecz wewnętrznie mogą przeżywać silny stres. Właśnie dlatego nie warto automatycznie zakładać: „milczy, więc mu nie zależy”.

Trzeba jednak oddzielić przyczynę od odpowiedzialności. To, że ktoś unika rozmowy z lęku, wyjaśnia zachowanie, ale nie sprawia, że druga osoba ma bez końca znosić brak odpowiedzi. Dojrzała reakcja polega na nazwaniu trudności i szukaniu bezpieczniejszego sposobu rozmowy.

Cykl naciskania i odsuwania się

Badacze relacji opisują wzorzec demand–withdraw, czyli układ, w którym jedna osoba naciska na rozmowę lub zmianę, a druga się wycofuje. Im bardziej pierwsza osoba szuka odpowiedzi, tym silniej druga czuje presję. Im bardziej druga milczy, tym gwałtowniej pierwsza domaga się kontaktu. W efekcie obie strony wzmacniają dokładnie to zachowanie, którego najbardziej się boją.

W ujęciu Sue Johnson i terapii skoncentrowanej na emocjach ten cykl można rozumieć jako walkę o bezpieczeństwo więzi. Osoba dążąca do rozmowy często próbuje usłyszeć: „nadal jesteś dla mnie ważna”. Osoba wycofująca się może próbować uniknąć poczucia: „znowu zawiodłem i niczego nie potrafię zrobić dobrze”.

Nie oznacza to, że odpowiedzialność zawsze rozkłada się po równo. Jeżeli jedna osoba poniża, grozi, kontroluje albo karze ciszą, nie jest to zwykły symetryczny „taniec pary”. W bezpiecznej relacji można analizować cykl. Przy przemocy najpierw trzeba chronić siebie.

Utrata zaangażowania bez odwagi do rozstania

Bywa też mniej wygodna odpowiedź: partner już wewnętrznie odchodzi, ale nie chce wypowiedzieć tego wprost. Powody mogą być różne: lęk przed poczuciem winy, wygoda, wspólne mieszkanie, finanse, dzieci, obawa przed reakcją albo nadzieja, że druga osoba sama zakończy związek.

Takie wycofywanie się z relacji często ma charakter stopniowy. Najpierw znika dzielenie się codziennością, potem czułość i plany, a na końcu gotowość do wyjaśnienia czegokolwiek. Osoba formalnie nadal jest w związku, ale emocjonalnie przestała w nim uczestniczyć.

Najbardziej bolesny błąd polega wtedy na próbie „zasłużenia” na powrót partnera większą troską, dostępnością i cierpliwością. Więcej wysiłku jednej strony nie naprawi relacji, jeśli druga strona nie chce współpracować.

Kryzys osobisty, zdrowie psychiczne i wydarzenia zewnętrzne

Spadek kontaktu może wiązać się także z depresją, przewlekłym stresem, żałobą, wypaleniem, problemami zdrowotnymi lub uzależnieniem. Nie należy samodzielnie stawiać diagnozy, ale warto zauważyć, czy wycofanie dotyczy tylko związku, czy całego życia.

Jeżeli partner odcina się od wszystkich, nie ma energii, zaniedbuje codzienne obowiązki albo wyraźnie cierpi, może potrzebować pomocy specjalisty. Możesz zachęcić do konsultacji, lecz nie możesz przejąć roli terapeuty. Wspieranie nie oznacza rezygnowania z własnych granic.

Co zrobić krok po kroku, gdy czujesz dystans?

Najkrócej: gdy zauważasz wycofywanie się z relacji, nie zaczynaj od śledztwa ani ultimatum. Zbierz fakty, nazwij wpływ zachowania na ciebie, poproś o konkretną rozmowę i oceń nie tylko odpowiedź, lecz także późniejsze działania.

Krok 1. Oddziel obserwacje od interpretacji

Zamiast: „Już mnie nie kochasz”, zapisz trzy–cztery konkretne zmiany:

• w ostatnich trzech tygodniach partner nie zainicjował spotkania;
• dwa razy odwołał wspólne plany bez zaproponowania nowego terminu;
• rozmowy kończą się po kilku minutach;
• temat relacji został odłożony cztery razy.

To pomaga uniknąć rozmowy opartej wyłącznie na domysłach. Druga osoba może zaprzeczyć twojej interpretacji, ale trudniej jej zignorować konkretne zachowania.

Krok 2. Wybierz dobry moment i ustaw ramy

Nie zaczynaj rozmowy w drzwiach, tuż przed snem ani w środku kłótni. Zaproponuj konkretny czas:

„Chcę porozmawiać o tym, co dzieje się między nami. Potrzebuję około pół godziny bez telefonów. Czy możemy usiąść dziś o 19:00?”

Jeśli partner prosi o inny termin, sprawdź, czy sam go proponuje. Ciągłe przekładanie bez nowej daty jest informacją. Wycofywanie się z relacji często ujawnia się nie w jednym „nie”, ale w serii uników bez alternatywy.

Krok 3. Użyj komunikatu o faktach, uczuciach i potrzebie

Prosty schemat:

„Kiedy od trzech tygodni prawie nie inicjujesz kontaktu i odkładamy każdą rozmowę, czuję niepewność i samotność. Potrzebuję wiedzieć, czy nadal chcesz być w tej relacji i pracować nad tym, co się dzieje”.

To lepsze niż dziesięć pytań zadanych jedno po drugim. Nie oskarża, ale też nie rozmywa sedna.

Krok 4. Zadaj jedno pytanie wymagające konkretu

Najważniejsze pytanie nie brzmi: „Czy mnie jeszcze kochasz?”. Uczucia mogą być niejasne, zmienne i łatwe do zadeklarowania bez konsekwencji.

Bardziej użyteczne pytanie brzmi:

„Czy chcesz aktywnie pracować nad naszą relacją, a jeśli tak, co konkretnie jesteś gotowy zrobić?”

Odpowiedź „nie wiem” może być uczciwa, ale powinna prowadzić do kolejnego ustalenia, na przykład tygodnia na przemyślenie i następnej rozmowy. Bez terminu „nie wiem” często staje się wygodnym zawieszeniem.

Krok 5. Ustal mały plan naprawczy

Nie próbuj naprawiać wszystkiego jednego wieczoru. Ustal dwa–trzy działania na najbliższe dwa tygodnie:

1. jedna spokojna rozmowa tygodniowo;
2. jedno wspólne wyjście lub wieczór bez telefonów;
3. powrót do przerwanej rozmowy w ustalonym czasie;
4. konsultacja par, jeśli samodzielne rozmowy zawsze kończą się odcięciem.

Plan ma być prosty i mierzalny. „Będziemy bardziej się starać” nie jest planem.

Krok 6. Obserwuj działania, nie tylko deklaracje

Po rozmowie daj przestrzeń na zmianę, ale nie ignoruj faktów. Jeżeli partner mówi, że mu zależy, a nadal znika, odwołuje plany i odmawia rozmów, zachowanie dostarcza ważniejszej informacji niż słowa.

Realna próba naprawy nie musi być idealna. Może być nieporadna, pełna napięcia i małych potknięć. Powinna jednak zawierać ruch w twoją stronę. Brak jakiegokolwiek ruchu przez kolejne tygodnie sugeruje, że wycofywanie się z relacji nie jest chwilowym odruchem.

Krok 7. Ustal własną granicę czasową

Granica nie jest groźbą. To odpowiedź na pytanie: jak długo jestem gotowa lub gotowy pozostawać w sytuacji bez jasności i wzajemności?

Może brzmieć:

„Rozumiem, że potrzebujesz czasu, ale nie chcę przez kolejne miesiące żyć w zawieszeniu. Umówmy się, że za dwa tygodnie wrócimy do decyzji, czy próbujemy odbudować relację”.

Nie chodzi o magiczne czternaście dni. Chodzi o przerwanie bezterminowego oczekiwania, w którym jedna osoba ma pełną swobodę, a druga ponosi cały koszt niepewności.

Szybka decyzja: co zrobić dziś?

• Nie wysyłaj serii emocjonalnych wiadomości.
• Zapisz konkretne zmiany z ostatnich tygodni.
• Zaproponuj jeden termin spokojnej rozmowy.
• Zapytaj o gotowość do działania, nie tylko o uczucia.
• Ustal mały plan i datę ponownej oceny.
• Jeżeli pojawia się pogarda, kontrola, groźby lub kara ciszą, skup się na bezpieczeństwie i poszukaj profesjonalnego wsparcia.

Kiedy walczyć o relację, a kiedy uznać, że coś się kończy?

Warto próbować wtedy, gdy wycofywanie się z relacji zostaje nazwane, a obie osoby uznają problem i choć nieporadnie, ale jednak podejmują działania. Sama historia związku, wspólne mieszkanie czy silne uczucia jednej strony nie wystarczą. Relacji nie da się odbudować jednoosobowo.

Sygnały, że warto jeszcze próbować

Szansa na odbudowę jest większa, gdy:

• partner przyznaje, że się odsunął;
• potrafi wysłuchać, jak to na ciebie wpływa;
• wraca do rozmowy po przerwie;
• zgadza się na konkretne zmiany;
• nadal pojawiają się gesty troski i zainteresowania;
• obie strony są gotowe przyjrzeć się własnemu udziałowi w konflikcie;
• nie ma przemocy, zastraszania ani systematycznego poniżania.

Esther Perel podkreśla znaczenie naprawy po rozłączeniu. Nie chodzi o brak konfliktów, lecz o zdolność do ponownego zwrócenia się ku sobie. To praktyczne kryterium: para może być w kryzysie, ale dopóki istnieje naprawa, relacja nie jest martwa.

Sygnały, że czekasz sama lub sam

Poważnym ostrzeżeniem jest sytuacja, w której:

• każdą rozmowę inicjujesz ty;
• partner chce zachować korzyści związku bez emocjonalnego zaangażowania;
• prośby o jasność są przedstawiane jako „presja” niezależnie od tonu i momentu;
• wszystkie ustalenia szybko znikają;
• czujesz, że musisz być coraz mniej wymagająca lub wymagający, żeby partner nie odszedł;
• twoje granice wywołują karę ciszą albo groźbę zerwania;
• od miesięcy żyjesz bardziej nadzieją na dawną relację niż tym, co dzieje się obecnie.

W takim układzie wycofywanie się z relacji może już być odpowiedzią, choć niewypowiedzianą wprost. Masz prawo domagać się jasności. Nie masz jednak możliwości zmusić drugiej osoby do dojrzałego zakończenia albo zaangażowania.

Najczęstsze błędy po zauważeniu dystansu

Nadmierne naciskanie. Dziesiątki pytań i wiadomości mogą nasilać cykl dążenia i wycofania. Jedna spokojna, konkretna rozmowa daje więcej informacji niż całodniowe przekonywanie.

Udawanie, że nic się nie dzieje. Czekanie miesiącami w nadziei, że partner „sam wróci”, często utrwala nierównowagę.

Przejmowanie całej odpowiedzialności. Możesz poprawić swój sposób komunikacji, ale nie odpowiadasz za cudzą gotowość do bliskości.

Szukanie jednej ukrytej przyczyny. Nie każde odsunięcie oznacza zdradę, depresję albo styl unikający. Najpierw sprawdzaj fakty.

Zadowalanie się deklaracją bez działania. „Kocham cię” nie rozwiązuje problemu, jeśli po tej deklaracji nadal nie ma kontaktu, rozmowy ani wspólnych decyzji.

Rezygnowanie z własnych potrzeb. Związek nie staje się bezpieczniejszy tylko dlatego, że przestajesz mówić o samotności.

Kiedy rozważyć terapię par?

Terapia par ma sens, gdy obie osoby chcą zrozumieć wzorzec i są gotowe uczestniczyć w procesie. Szczególnie wtedy, gdy każda rozmowa kończy się tym samym: jedna osoba naciska, druga milczy, po czym obie czują się jeszcze bardziej samotne.

Badania nad terapią skoncentrowaną na emocjach wskazują, że jest to podejście oparte na teorii więzi i stosowane w pracy z parami przeżywającymi kryzys. Terapia nie gwarantuje utrzymania związku. Może jednak pomóc ustalić, czy pod dystansem nadal istnieje chęć kontaktu, czy para zmierza ku rozstaniu.

Jeśli występuje przemoc, terapia par nie zawsze jest właściwym pierwszym krokiem. Wtedy priorytetem jest indywidualne wsparcie i bezpieczeństwo.

Ciche odsuwanie się boli najbardziej dlatego, że nie daje jasnego początku ani końca. Wycofywanie się z relacji nie zawsze jest zapowiedzią rozstania, lecz nigdy nie powinno być ignorowane, gdy trwa i zastępuje wzajemność. Najważniejsze jest nie to, czy partner potrzebuje przestrzeni, ale czy po tej przestrzeni wraca, rozmawia i współtworzy naprawę. Gdy przez długi czas tylko jedna osoba podtrzymuje więź, problemem przestaje być chwilowy dystans, a staje się brak wspólnej relacji.

FAQ

Czy wycofywanie się z relacji zawsze oznacza rozstanie?

Nie. Może wynikać z przeciążenia, kryzysu osobistego lub lęku przed konfliktem. O końcu częściej świadczy trwały brak powrotu do rozmowy, wzajemności i działań naprawczych.

Jak długo dać partnerowi przestrzeń?

Ustal konkretny czas zamiast czekać bez końca. Po konflikcie może to być kilkadziesiąt minut lub jeden dzień. Przy większym kryzysie kilka dni, ale z umówionym terminem rozmowy.

Czy brak wiadomości oznacza utratę uczuć?

Nie musi. Ważniejszy jest szerszy wzorzec: inicjatywa, zainteresowanie, plany, czułość i gotowość do wyjaśnienia sytuacji.

Jak rozmawiać z kimś, kto unika rozmowy?

Nazwij konkretne zachowania, opisz ich wpływ na ciebie i zaproponuj jeden termin rozmowy. Zadaj pytanie o gotowość do działania. Nie prowadź przesłuchania i nie wysyłaj serii wiadomości.

Czy milczenie może być formą manipulacji?

Tak, jeśli służy karaniu, kontrolowaniu lub zmuszaniu cię do ustępstw. Czym innym jest zakomunikowana przerwa na uspokojenie, po której osoba wraca do rozmowy.

Czy osoba unikająca może wrócić do bliskości?

Może, jeśli rozpoznaje swój wzorzec, bierze za niego odpowiedzialność i ćwiczy bezpieczniejszy kontakt. Sama obietnica bez zmiany zachowania nie wystarcza.

Kiedy przestać walczyć o związek?

Gdy druga osoba konsekwentnie odmawia rozmowy, nie podejmuje żadnych działań, łamie ustalenia i pozostawia cały ciężar relacji tobie. Szczególnie wtedy, gdy sytuacja trwa miesiącami.

Czy terapia par pomaga przy emocjonalnym wycofaniu?

Może pomóc, gdy wycofywanie się z relacji wynika z utrwalonego cyklu naciskania i odsuwania się, oraz nauczyć parę wracać do kontaktu. Warunkiem jest jednak minimalna gotowość obu osób do udziału i brak sytuacji zagrażającej bezpieczeństwu.

Źródła

• John M. Gottman, Nan Silver, „Siedem zasad udanego małżeństwa”, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, wydanie polskie 2024.
• The Gottman Institute, „The Four Horsemen: Criticism, Contempt, Defensiveness, and Stonewalling”, aktualizacja 10 maja 2026.
• The Gottman Institute, „Stonewalling vs The Silent Treatment: Are They The Same?”, 17 marca 2026.
• The Gottman Institute, „Does Flooding Play a Role in Your Perpetual Conflict?”, 28 stycznia 2021.
• Sue Johnson, „Sens miłości. Nowe podejście do problemu miłosnych związków”, Instytut Psychologii Zdrowia PTP, 2015.
• Wiebe S.A., Johnson S.M., „A Review of the Research in Emotionally Focused Therapy for Couples”, „Family Process”, 2016.
• Papp L.M., Kouros C.D., Cummings E.M., „Demand–Withdraw Patterns in Marital Conflict in the Home”, „Personal Relationships”, 2009.
• Esther Perel, Mary Alice Miller, „What Does Repair Look Like in Relationships?”, 4 kwietnia 2023.